အနည္းက်မႈမ်ား နည္းသြားႏိုင္ျခင္း။ ။ ျမစ္ေအာက္ပိုင္းေဒသမ်ားသို႔ ႏံုးအနယ္က်မႈမ်ား ေရာက္ရွိရန္ ပို၍ နည္းသြားေသာ ေၾကာင့္ ျမန္မာႏိုင္ငံ၏ စပါးက်ီဟု တင္စားၾကသည့္အရပ္တြင္ စိုက္ပ်ဳိးေရး အထြက္ႏႈန္းမ်ား က်ဆင္းသြားႏိုင္ပါသည္။ ေဒသ ခံလူထုမ်ား၏ စားေရရိကၡာ ဖူလံုေရးသာမက၊ ဤေဒသမွဆန္ကို မွီခို၍ တင္သြင္းစားေနၾကရသည့္ သိန္းေပါင္းမ်ားစြာေသာ ျပည္သူမ်ား၏ ရိကၡာဖူလံုေရးကိုလည္း ထိခိုက္ေစပါလိမ့္မည္။
ျမစ္၏ဇလေဗဒ ေျပာင္းလဲမႈမ်ား။ ။ ျမစ္ေရစီးသည့္ ေရလံုးအင္အားေျပာင္းလဲသြားမႈေၾကာင့္ ေရတြင္ ဆားငန္ဓါတ္ သိပ္သည္းမႈ ပိုမ်ားလာႏိုင္ၿပီး ပို၍ ျမစ္အညာပိုင္းသို႔ ဆားငန္ေရ၀င္လာႏိုင္ပါသည္။ သို႔အတြက္ေၾကာင့္ စိုက္သီးႏွံမ်ားကို ပို၍ထိခိုက္ေစပါလိမ့္မည္။
ရုတ္တရက္ႏွင့္ သဘာ၀မဟုတ္သည့္ ေရျမင့္တက္ျခင္းမ်ား။ ။ ျမစ္အထက္ပိုင္းဆည္မွ ေရလႊတ္ခ်လိုက္ျခင္း ေၾကာင့္ ရုတ္တရက္ႏွင့္ သဘာ၀မဟုတ္သည့္ ေရျမင့္တက္ျခင္းမ်ား ျဖစ္ေပၚကာ ကမ္းပါးေျမမ်ား တိုက္စားျခင္း၊ ကၽြန္းမ်ားကို ဖ်က္ ဆီးပစ္ျခင္း၊ ျမစ္ေၾကာင္းတေလွ်ာက္ေန ျပည္သူမ်ားအတြက္ အႏၱရာယ္ၾကံဳရျခင္းမ်ား ျဖစ္ေစပါသည္။
ေရ၏ အရည္အေသြးေျပာင္းလဲသြားျခင္း။ ။ ဆားငန္ဓါတ္ေပါက္မႈ သို႔မဟုတ္ ရာသီအလိုက္ ေရစီးဆင္းမႈပံုစံ ေျပာင္း လဲသြားျခင္းေၾကာင့္ ရပ္ရြာမ်ား၏ ေရေလွာင္ကန္မ်ား ေသာက္သံုးမရ ျဖစ္ႏိုင္သလို၊ စိုက္ပ်ဳိးေရးအတြက္လည္း အခက္ေတြ႔ ေစႏိုင္ပါသည္။
ငါးဖမ္းရရွိမႈ က်ဆင္းသြားျခင္း။ ။ ငါးမ်ား ေရႊ႔ေျပာင္းသားေပါက္မႈကို အေႏွာင့္အယွက္ျဖစ္ေစသည့္ အတြက္ေၾကာင့္ ငါး အေရအတြက္နည္းလာႏိုင္သည္။ ေဒသခံလူထုမ်ားအတြက္ အသားဓါတ္ ရရွိမႈနည္းလာႏိုင္သည္။ ဇီ၀မ်ဳိးကြဲမ်ား ႂကြယ္၀မႈ ကိုလည္း ထိခိုက္ေစႏိုင္သည္။
ဆည္က်ဳိးေပါက္မႈေၾကာင့္ ကပ္ေဘးသင့္ရျခင္း။ ။ ယခု တည္ေဆာက္ရန္ လ်ာထားသည့္ ဆည္မ်ားသည္ ျမန္မာႏိုင္ငံ၏ ငလွ်င္ျပတ္ေရြ႔ေၾကာ အေပၚတြင္ တည္ရွိေနၾကပါသည္။
ဤသို႔ ေျပာင္းလဲမႈမ်ား တခုခုျဖစ္ေပၚခဲ့ပါက မ်ဳိးဆက္မ်ားစြာ မိမိဘာသာရပ္တည္ ေနထိုင္ခဲ့ၾကသည့္ လူထုမ်ား၊ သူတို႔၏ သဘာ၀ ပတ္၀န္းက်င္မ်ား၏ မွ်ေျခအေနအထား ပ်က္ယြင္းသြားႏိုင္ပါသည္။ သို႔အတြက္ေၾကာင့္ အသက္ေမြး၀မ္းေက်ာင္း လုပ္ငန္းမ်ား ဆံုးရႈံးရျခင္း၊ ျပင္ပေဒသမ်ားသို႔ ေရႊ႔ေျပာင္းေနထိုင္ရျခင္းမ်ား ျဖစ္ေပၚလာႏိုင္ပါသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ဤသို႔ စိုးရိမ္ပူပန္ခ်က္မ်ားႏွင့္ ျဖစ္လာႏိုင္သည့္ ျပႆနာမ်ားကို ျမစ္ေအာက္ပိုင္းေဒသတြင္ ေနထိုင္ၾကသူမ်ားထံသို႔ ယခုတိုင္ အသိေပးျခင္း မရွိေသးပါ။ ဤဆည္စီမံခ်က္မ်ားအေၾကာင္းကိုလည္း ယခုတိုင္ အသိေပးျခင္း မရွိေသးပါ။ ဆံုးျဖတ္ခ်က္ခ်ရာ တြင္ ပါ၀င္ခြင့္ရေရးဆိုသည္မွာ ပို၍ ေ၀းကြာေနေတာ့ပါသည္။
သံလြင္ျမစ္ေပၚတြင္ တည္ေဆာက္မည့္ဆည္မ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ အင္တာနက္စာမ်က္ႏွာ www.salweenwatch.org သို႔ သြားေရာက္ ၾကည့္ရႈႏိုင္ပါသည္။
သံလြင္ျမစ္ေအာက္ပိုင္းေဒသေန ျပည္သူမ်ားအေပၚ သက္ေရာက္မည့္ ဆိုးက်ဳိးမ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ "တိမ္းေစာင္းမခံႏိုင္ ေသာ မွ်ေျခ" (In the Balance) အစီရင္ခံစာကို ဖတ္ရႈေစလိုပါသည္။
ျမစ္ေအာက္ပိုင္းေဒသသို႔ ထိခိုက္ႏိုင္ေသာ ဆိုးက်ဳိးမ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ ေယဘုယ်သတင္းအခ်က္အလက္မ်ား ဖတ္ရႈလို ပါက ကမၻာ့ဆည္မ်ားဆိုင္ရာ ေကာ္မရွင္ (WCD) ၏ အခ်က္အလက္ဘဏ္ www.dams.org သို႔ သြားေရာက္ ၾကည့္ရႈ ႏိုင္ပါသည္။
ကမၻာ့ဆည္မ်ားဆိုင္ရာ ေကာ္မရွင္ (WCD) က ျမစ္ေအာက္ပိုင္းေဒသမ်ားႏွင့္ ပတ္သက္၍ ေလ့လာခ်က္ကို ေအာက္ပါ ေနရာမ်ားတြင္ ဖတ္ရႈႏိုင္ပါသည္။
http://www.dams.org/docs/kbase/contrib/soc195.pdf
"တိတ္ဆိတ္သြားသည့္ ျမစ္မ်ား။ ဧရာမဆည္ႀကီးမ်ား၏ ေဂဟေဗဒစနစ္ႏွင့္ ႏိုင္ငံေရး" စာအုပ္
The book Silenced Rivers: The Ecology and Politics of Large Dams
(for information http://www.internationalrivers.org/en/dam-basics/silenced-rivers-ecology-and-politics-large-dams)
ျမန္မာႏိုင္ငံတြင္ လက္ရွိတည္ေဆာက္ေနဆဲ ျဖစ္သည့္ ဆည္ႀကီးမ်ားမွာ ငလွ်င္အႏၱရာယ္မကင္းေသာ ေဒသမ်ားတြင္ ေဆာက္လုပ္ေနၾကျခင္း ျဖစ္ပါသည္။ တည္ေဆာက္ရန္ လ်ာထားသည့္ သံလြင္ျမစ္ေပၚမွ ဆည္မ်ားႏွင့္ ဧရာ၀တီ/ ေမခ/ မလိချမစ္ေပၚရွိ ဆည္မ်ားသည္ သက္၀င္ေနဆဲျဖစ္သည့္ ငလွ်င္ေၾကာႏွင့္ နီးကပ္စြာ တည္ရွိေနပါသည္။ ထို႔အျပင္ ငလွ်င္ ႀကီးမ်ား၏ ျပင္းအား၊ တည္ေနရာႏွင့္ ထူးျခားခ်က္မ်ားကိုလိုက္၍ ငလွ်င္မ်ားေၾကာင့္ ဆည္မ်ား၌ အက္ေၾကာင္းမ်ား ျဖစ္ေပၚ လာေစၿပီး တစ္ခါတရံ ဆည္ၿပိဳက် က်ဳိးေပါက္သည္အထိ ျဖစ္ေစႏိုင္ပါသည္။ ၂၀၀၅ ခုႏွစ္ႏွင့္ ၂၀၀၆ ခုႏွစ္က ကခ်င္ ျပည္နယ္တြင္ ဆည္က်ဳိးေပါက္မႈေၾကာင့္ ေရအားလွ်ပ္စစ္စက္ရံု၊ ဆည္ေရကာတာမ်ား ၿပိဳက်ခဲ့ရၿပီး၊ အိုးအိမ္မ်ားပ်က္စီးကာ လူ ၅ ဦး ေသဆံုးခဲ့ရပါသည္။ ကပ္ေဘးအႏၱရာယ္မ်ားလည္း ၾကံဳရလုနီး ျဖစ္ခဲ့ရပါသည္။
ကမၻာေပၚရွိ ဆည္ႀကီးမ်ား၏ အက်ဳိးအျပစ္ သက္ေရာက္ႏိုင္မႈ အတိုင္းအတာကို က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ေလ့လာခဲ့ၾကၿပီးေနာက္ ကမၻာ့ဆည္မ်ားဆိုင္ရာေကာ္မရွင္က ဆည္မ်ားေၾကာင့္ ျပည္သူလူထုမ်ားတြင္ ေရလႊမ္းမိုးမႈဒဏ္ ပို၍ၾကံဳရဖြယ္ရွိသည္ကို ေတြ႔ရွိ ခဲ့ၾကပါသည္။ ေရတာတမံမ်ားသည္ ေရလႊမ္းမိုးမႈဒဏ္ အငယ္စားအခ်ဳိ႔ကို ကာကြယ္ေပးႏိုင္ေသာ္လည္း၊ ေရလႊမ္းမိုးမႈ ႀကီးမားစြာ ျဖစ္ေပၚလာပါက ဆည္မ်ားေၾကာင့္ ပ်က္စီးဆံုးရႈံးရမႈ ပို၍ ႀကီးမားေစႏိုင္ပါသည္။ ေရလႊမ္းမိုးမႈ ႀကီးမားစြာျဖစ္ေပၚ လာပါက ဆည္မ်ားက ထိုေရလံုးမ်ားကို ထိန္းသိမ္းထားႏိုင္စြမ္း မရွိၾကေတာ့ပါ။ ေရလွ်ံၿပီးေနာက္ ပို၍ဆိုးရြားျပင္းထန္ေသာ ေရလႊမ္းမိုးမႈမ်ား ျဖစ္ေပၚေစပါသည္။ ဧရာ၀တီ ျမစ္ဆံုဆည္တည္ေဆာက္ရာတြင္လည္း ဤကိစၥသည္ စိုးရိမ္ဖြယ္ အခ်က္ ျဖစ္ပါသည္။ အေၾကာင္းမွာ ဤေနရာသည္ ျမစ္ႀကီးနားၿမိဳ႔အထက္ဖက္ ကီလိုမီတာ ၄ဝ ခန္႔ အကြာအေဝးတြင္သာ တည္ရွိ ေနေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။ မၾကာေသးမီႏွစ္မ်ားအတြင္း ထိုေဒသတဝိုက္တြင္ ေရလႊမ္းမိုးမႈ အႏၱရာယ္က တႏွစ္တျခား ပို၍ ဆိုးရြားျပင္းထန္ လာေနခဲ့ပါသည္။ အေၾကာင္းမွာ ဤေဒသတဝိုက္တြင္ ေရႊတူးေဖာ္ေနၾကေသာေၾကာင့္ ျမစ္ကမ္းပါးမ်ားကို ပ်က္စီးေစၿပီး၊ ေရေၾကာင္း ေျပာင္းလဲေစသည့္အျပင္ ေရႀကီးမႈကို သဘာဝအရ တားဆီးႏိုင္ေသာ သစ္ေတာမ်ားလည္း ျပဳန္း တီးလာေနေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။ ၂ဝဝ၄ ခုႏွစ္၊ ဇူလိုင္လတြင္ ျမစ္ႀကီးနားၿမိဳ႔ ေရလႊမ္းခဲ့ၿပီး၊ လူေပါင္း ၁၉, ဝဝဝ ေက်ာ္ ေရ လႊမ္းမႈဒဏ္ခံခဲ့ၾကရပါ သည္။ ေဒသရွိ ရပ္ရြာအဖြဲ႔အစည္းမ်ားႏွင့္ ဘုရားရွိခိုးေက်ာင္းမ်ား၊ ဘာသာေရးအသင္းမ်ားက ဖ်ားနာ သူမ်ားႏွင့္ အိုးအိမ္မဲ့ ျဖစ္ရသူမ်ားကို ကူညီကယ္ဆယ္ေပးေရးအတြက္ ရုန္းကန္ႀကိဳးပမ္းခဲ့ၾကရပါသည္။
ေရအားလွ်ပ္စစ္ထုတ္ေသာ စက္ရံုမ်ားတြင္ ခ်ိန္ခါမဟုတ္ဘဲ ရုတ္တရက္ တာတမံမွ ေရစြန္႔ထုတ္သည့္ အျဖစ္မ်ဳိးရွိႏိုင္ပါ သည္။ ျမစ္အထက္ပိုင္းရွိ ဆည္ကို စီမံအုပ္ခ်ဳပ္ေနသူက လွ်ပ္စစ္ဓါတ္အားေပးစက္ လိုအပ္မႈေရပမာဏ အေျခအေနကို လိုက္၍ ေရစြန္႔ထုတ္ရန္ ဆံုးျဖတ္ခ်က္ ခ်ပါသည္။ (ဤသို႔ ေရစြန္႔ထုတ္ရန္ဆံုးျဖတ္ခ်က္ခ်သူမ်ားမွာ ျမစ္အထက္ပိုင္း တရုတ္ ႏိုင္ငံရွိ အာဏာပိုင္မ်ားလည္း ျဖစ္ႏိုင္ပါသည္။) ေရစြန္႔ထုတ္လိုက္သည့္အခါ ေရအျမင့္ ခ်က္ခ်င္းတက္လာၿပီး၊ ျမစ္အေၾက ပိုင္းရွိ လူထုမ်ားမွာ ႀကိဳတင္သတိေပးမႈ မရွိဘဲ ေရအႏၱရာယ္ႏွင့္ ၾကံဳရႏိုင္ပါသည္။ လူအမ်ားအဖို႔ ၎တို႔၏ေလွမ်ား၊ ငါးဖမ္း ကိရိယာမ်ား ဆံုးရႈံးၾကရၿပီး၊ ရုတ္တရက္ ေရျမင့္တက္လာမႈေၾကာင့္ အခ်ဳိ႔မွာ ေရနစ္ေသဆံုးၾကရပါသည္။ ရွမ္းျပည္နယ္ အေရွ႔ပိုင္းရွိ မဲေခါင္ျမစ္၀ွမ္း ေဒသတေလွ်ာက္တြင္ လားဟူေက်းရြာမ်ားသည္ အလားတူ ေလွတိမ္းေမွာက္သည့္ အႏၱရာယ္ ၾကံဳၾကရၿပီး ေရရုတ္တရက္ျမင့္တက္လာျခင္းေၾကာင့္ ေရစီးေၾကာင္းမ်ား ေျပာင္းလဲသြားသည္ကို ၾကံဳေတြ႔ၾကရပါသည္။
